SANOAT KORXONALARI FAOLIYATINI AYLANMA IQTISODIYOT MODELI ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH
Kalit so‘zlar:
aylanma iqtisodiyot, chiziqli iqtisodiyot, sanoat korxonalari, barqarorlik, resurslar samaradorligi, chiqindilarni boshqarish, “5R” tamoyillari, atrof-muhitni muhofaza qilish, yashil texnologiyalar.Annotatsiya
Hozirgi sharoitda zamonaviy ishlab chiqarish korxonalari faoliyatini an’anaviy
chiziqli iqtisodiy modeldan (“Olish-Qabul qilish-Chiqarish”(Take-Make-Dispose)) aylanma iqtisodiyot
tamoyillari asosida takomillashtirishning nazariy hamda amaliy jihatlari tobora ortib bormoqda. Ishlab
chiqarish va iste’molning joriy modeli tabiiy resurslarning haddan tashqari iste’moli, chiqindilarning
ko‘payishi va atrof-muhitning degradatsiyasiga olib kelmoqda. Aylanma iqtisodiyotning asosiy tamoyillari
– resurslarni uzoq muddatli foydalanishda saqlash, chiqindilarni minimallashtirish, qayta ishlatish va
regeneratsiya jarayonlari sanoat ishlab chiqarishiga integratsiya qilish orqali korxonalar samaradorligini
oshirish, atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish va barqaror rivojlanishga erishish imkoniyatlari tahlil
etiladi. 5R tamoyillari (Reduce, Reuse, Recycle, Recover, Redesign) ushbu iqtisodiy modelning operativ
amalga oshirish sxemasi bo‘lib, resurs samaradorligini oshirish, chiqindilarni minimallashtirish va yashil
o‘sishni ta'minlash imkoniyatlarini yaratadi. Aylanma iqtisodiyot va uning 5R tamoyillari zamonaviy
barqaror rivojlanishning asosiy omillaridan biri bo‘lib, global miqyosdagi aylanma iqtisodiyot
tendensiyalari, uning milliy iqtisodiyot uchun ahamiyati va joriy etish mexanizmlarini o‘rganadi.Sanoat
korxonalarida resurslardan samarali foydalanishni ta’minlash, chiqindilar miqdorini minimallashtirish
hamda barqaror iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash maqsadida aylanma iqtisodiyot (circular economy)
modeliga o‘tishning samarali mexanizmlarini ishlab chiqish ushbu maqolaning asosiy maqsadini tashkil
etadi.
Manbalar
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 4 октябрдаги “Ҳудудларда саноатни жадал ривожлантириш ва саноат корхоналарини экспортга жалб қилишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-295-сон қарори. – URL: LexUZ.
Frosch R.A., Gallopoulos N.E. Strategies for Manufacturing // Scientific American. – 1989. – Vol. 261, Issue 3. – P. 144–152. – DOI: 10.1038/scientificamerican0989-144.
Ellen MacArthur Foundation. Towards the Circular Economy: Economic and Business Rationale for an Accelerated Transition. – 2013.
Lacy P., Rutqvist J. Waste to Wealth: The Circular Economy Advantage. – Palgrave Macmillan, 2015.
Bocken N.M., de Pauw I., Bakker C., van der Grinten B. Product Design and Business Model Strategies for a Circular Economy // Journal of Industrial and Production Engineering. – 2016. – Vol. 33, Issue 5. – P. 308–320.
Stahel W.R. The Circular Economy // Nature. – 2016. – Vol. 531, Issue 7595. – P. 435–438. – DOI: 10.1038/531435a.
Ritzén S., Sandström G.Ö. Barriers to the Circular Economy – Integration of Perspectives and Domains // Procedia CIRP. – 2017. – Vol. 64. – P. 7–12.
Morseletto P. Targets for a Circular Economy // Resources, Conservation and Recycling. – 2020. – Vol. 153. – Article 104553.